Hava kirliliği, iç veya dış ortamdaki havanın doğal özelliklerini değiştiren herhangi bir kimyasal, fiziksel veya biyolojik etken tarafından kirletilmesidir. Ev ısıtma sistemlerinin bazıları, motorlu taşıtlar, endüstriyel tesisler ve orman yangınları yaygın hava kirliliği kaynaklarıdır.1
İnsan sağlığını etkileyen başlıca kirleticiler arasında partikül madde, karbon monoksit, ozon, nitrojen dioksit ve kükürt dioksit bulunur. Bunlar ölçülen hava kirleticileri olarak bilinir, PM2.5 ve PM10 (çapı 2.5'e eşit veya daha küçük olan ve 10 mikrometreden ince parçacıklar) adı verilen ölçümler tarafından havadaki miktarları belirlenebilir.2
Hava kirliliğinin insan vücudu üzerindeki etkileri, kirleticinin türüne, maruz kalma süresine ve düzeyine, ayrıca kişinin bireysel sağlığı gibi faktörlere bağlı olarak değişir. Yaygın görülen bazı kirleticiler ve insan sağlığı üzerine etkileri aşağıdaki gibidir:3
Duman, gözleri ve boğazı tahriş edebilir, özellikle çocukların, yaşlıların ve açık havada çalışan veya egzersiz yapan kişilerin akciğerlerine zarar verebilir. Astımı veya alerjisi olan kişilerde semptomları şiddetlendirebilir ve astım krizlerini tetikleyebilir. İster gaz ister katı olsun kurum gibi havadaki en küçük parçacıklar özellikle tehlikelidir çünkü akciğerlere ve kan dolaşımına nüfuz edebilir. Sonuç olarak bronşiti kötüleştirebilir, kalp krizlerine yol açabilir ve hatta ölümü hızlandırabilir.
Bazı hava kirleticileri ciddi sağlık riskleri oluşturur ve bazen küçük miktarlarda bile ölümcül olabilir. Bunlardan en yaygın olanlardan bazıları cıva, kurşun, dioksinler ve benzendir.
Benzen, kısa vadede göz, cilt ve akciğer tahrişine, uzun vadede ise kan hastalıklarına neden olabilir. Tipik olarak gıdalarda bulunan ancak havada küçük miktarlarda bulunan dioksinler kısa vadede karaciğeri etkileyebilir, üreme fonksiyonlarının yanı sıra bağışıklık, sinir ve hormon sistemlere zarar verebilir. Cıva, merkezi sinir sistemine zarar verebilir, kurşun ise çocukların öğrenme yeteneğini etkileyebilir ve böbreklerde hasara neden olabilir.
Diğer bir toksik bileşik kategorisi olan polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH'lar), araba egzozu ve orman yangını dumanının yan ürünleridir. Büyük miktarlarda maruz kalınmak göz ve akciğer tahrişi, kan ve karaciğer sorunları ve hatta kansere neden olabilir.
Sera gazları, dünyanın ısısını atmosferde hapsederek daha yüksek sıcaklıklara yol açar. Bu durum, yükselen deniz seviyelerine, daha aşırı hava koşullarına, ısıya bağlı ölümlere ve bulaşıcı hastalıkların daha fazla yayılmasına neden olabilir.
Ağaçlardan, yabani otlardan ve çimenlerden kaynaklanan küf ve alerjenler de havada taşınır, iklim değişikliğiyle şiddetlenir ve sağlığa zararlı olabilir. Küfe maruz kalma, astım krizlerini veya alerjik tepkileri hızlandırabilir ve hatta bazı küfler, herkesin soluması için tehlikeli olabilecek toksinler üretebilir.
Hava kirliliği, tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de büyük bir sağlık sorunudur. Temiz Hava Hakkı Platformu’nun yayınladığı Kara Rapor 2021’e göre, 2020 yılında Türkiye’deki illerin yarısında, kanserojen olan ince partikül (PM2.5) seviyesi yeterli düzeyde ölçülmedi. 2020 yılında yeterli veri alınabilen 72 ilin partikül madde değerleri (PM10) incelendiğinde 45 ilde hava kirliliğinin ulusal sınır değerleri dahi aştığı görüldü. Kirli havanın COVID-19 virüsünün vücuda girişini kolaylaştırdığı belirtilen raporda, hava kirliliğinin genleri de etkilediği; yetişkinlerde majör depresyonu ve yaşlanmayı tetiklediği vurgulandı.4
Dünyada yaklaşık 2,4 milyar kişi evlerinde tehlikeli düzeyde hava kirliliğine maruz kalmaktadır.1
Çevresel ve evsel hava kirliliği, yılda 7 milyon erken ölümle neden olmaktadır.1
Dünyada insanların %90'ı, yani 6,9 milyar insan, her gün kirli hava solumaktadır.5
Yüksek düzeyde hava kirleticisi olan yerlerde yaşayan insanlar, daha az kirli bölgelerde yaşayan insanlara göre akciğer kanserinden %20 daha fazla ölüm riskine sahiptir.6
Greenpeace Akdeniz'in Türkiye’de Hava Kirliliği Yükü' başlıklı raporuna göre, hava kirleticilerine uzun süreli maruz kalmak, sadece 2021 yılında 34 bin erken ölüme katkıda bulundu. Türkiye’de PM 2.5 kaynaklı hava kirliliğine bağlı erken ölüm riski, trafik kazası nedeniyle ölüm riskinden 7 kat daha fazladır.7
Tüm dünyada hava kirliliği her yıl 1.4 milyon kalp krizine, 2.4 milyon kalp hastalığına ve 1.8 milyon solunum yolu hastalığına ve akciğer kanserine neden olmaktadır.8
Dünya çapındaki çocukların yüzde 93'ü, hava kirliliğinin Dünya Sağlık Örgütü’nün yönergelerini aştığı bölgelerde yaşıyor ve 2016'da 15 yaşın altındaki 600.000 çocuk solunum yolu enfeksiyonlarından hayatını kaybetmiştir.9
Soluduğumuz havanın kalitesini artırmak ve hava kirliliğinin etkilerinden korunmak için atabileceğimiz bazı adımlar:
Mümkün olduğunca araba kullanmak yerine toplu taşımayı tercih edin.10
Arabayla bir yerde dururken motoru kapatın ve arabanızın düzenli kontrollerini aksatmayın.10
Isıtma için odun sobası veya diğer fosil yakıtları kullanmaktan kaçının.10
Kirlilik seviyeleri yüksek olduğu yerlerde açık havada egzersiz yapmaktan kaçının ve çocuğunuzun dışarıda geçirdiği süreyi sınırlayın.11
Evinizde daha az elektrik ve enerji kaynağı kullanmaya çalışın.11
Çöplerinizi yakarak yok etmeye çalışmayın.11
Kapalı alanlarda sigara içmeyin, içenleri uyararak başkalarının sigara dumanına maruz kalmamaya özen gösterin.11
© 2023 | Nefesvarsahayatvar.com
